Nếu cơ thể là một thành phố, gan là nhà máy xử lý trung tâm — vừa lọc chất độc, vừa sản xuất protein, vừa dự trữ năng lượng, lại vừa tham gia tiêu hoá. Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất cơ thể (nặng khoảng 1.2-1.5 kg ở người trưởng thành) và cũng là cơ quan có khả năng tái tạo phi thường nhất: bạn có thể cắt bỏ tới 70% thể tích gan, và nó sẽ mọc lại trong vòng vài tháng. Nhưng đừng vì thế mà chủ quan — bệnh gan vẫn là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu thế giới.
Gan làm gì trong cơ thể?
Gan tham gia vào hơn 500 chức năng sinh hoá khác nhau. Những vai trò quan trọng nhất:
- Giải độc: Gan lọc máu từ đường tiêu hoá trước khi nó đi vào hệ tuần hoàn, loại bỏ thuốc, rượu, hoá chất, và các chất chuyển hoá có hại. Ammoniac — chất thải từ chuyển hoá protein — được gan chuyển thành urê để thải qua thận.
- Sản xuất mật: Gan sản xuất 500-1000 ml mật mỗi ngày, dự trữ trong túi mật. Mật giúp nhũ hoá chất béo, hỗ trợ hấp thu vitamin tan trong dầu (A, D, E, K).
- Chuyển hoá: Gan điều chỉnh đường huyết bằng cách dự trữ glucose dưới dạng glycogen và giải phóng khi cần. Nó cũng tổng hợp protein huyết tương, cholesterol, và yếu tố đông máu.
- Dự trữ: Gan dự trữ vitamin A, D, B12, sắt, đồng, và glycogen — là kho năng lượng dự phòng của cơ thể.
- Miễn dịch: Tế bào Kupffer trong gan là những “lính gác” thực bào, tiêu diệt vi khuẩn và mảnh vụn tế bào từ máu.
Các bệnh gan phổ biến
Gan nhiễm mỡ (NAFLD): Đây là bệnh gan phổ biến nhất hiện nay — ảnh hưởng tới 25-30% dân số thế giới. Mỡ tích tụ trong tế bào gan (trên 5% trọng lượng gan) không do rượu. Nguyên nhân chính: béo phì, kháng insulin, ăn nhiều đường fructose và chất béo bão hoà. Đáng sợ ở chỗ: gan nhiễm mỡ giai đoạn đầu không có triệu chứng.
Viêm gan siêu vi: Viêm gan B và C là kẻ thù số một. Việt Nam thuộc nhóm nước có tỷ lệ nhiễm viêm gan B cao nhất thế giới (10-15% dân số). Nhiễm mạn tính có thể dẫn đến xơ gan và ung thư gan nguyên phát.
Xơ gan: Sẹo hoá mô gan do tổn thương kéo dài — thường là hậu quả của viêm gan B/C mạn, lạm dụng rượu, hoặc gan nhiễm mỡ không kiểm soát. Xơ gan giai đoạn cuối (decompensated cirrhosis) có tỷ lệ tử vong cao nếu không ghép gan.
Ung thư gan (HCC): Ung thư biểu mô tế bào gan là loại ung thư phổ biến thứ 6 trên thế giới và là nguyên nhân gây tử vong do ung thư đứng thứ 3. Hầu hết bệnh nhân HCC đều có tiền sử xơ gan.
Tổn thương gan do thuốc (DILI): Paracetamol (acetaminophen) là nguyên nhân hàng đầu gây suy gan cấp ở nhiều nước phương Tây. Liều gây độc cho gan: trên 7-10 gram/ngày (14-20 viên 500mg).
Dấu hiệu gan đang “kêu cứu”
Gan có khả năng chịu đựng phi thường — bạn có thể mất 70% chức năng gan mà vẫn cảm thấy bình thường. Khi triệu chứng xuất hiện, bệnh thường đã ở giai đoạn muộn. Hãy chú ý:
- Vàng da, vàng mắt: Dấu hiệu kinh điển — bilirubin tích tụ do gan không xử lý được.
- Nước tiểu sẫm màu: Giống màu trà hoặc coca-cola, do bilirubin thải qua thận.
- Phân bạc màu: Phân màu xám/xanh nhạt — thiếu mật.
- Mệt mỏi kéo dài: Triệu chứng phổ biến nhất, ảnh hưởng tới 80% bệnh nhân gan.
- Sưng bụng, phù chân: Cổ trướng (ascites) — dấu hiệu của xơ gan mất bù.
- Ngứa da toàn thân: Do tích tụ muối mật dưới da.
- Dễ chảy máu hoặc bầm tím: Gan không sản xuất đủ yếu tố đông máu.
8 cách bảo vệ gan bạn nên biết
Tin tốt: gan là cơ quan có khả năng tự phục hồi đáng kinh ngạc. Chỉ cần loại bỏ tác nhân gây hại, tế bào gan có thể tái tạo và phục hồi chức năng. Dưới đây là 8 điều bạn có thể làm:
- Hạn chế rượu. Không có ngưỡng “an toàn” tuyệt đối cho rượu với gan. Đàn ông không nên uống quá 2 đơn vị cồn/ngày (1 đơn vị = 10g ethanol ~ 1 lon bia 330ml hoặc 1 ly rượu vang 100ml). Tốt nhất là không uống.
- Tiêm vắc-xin viêm gan B. Vắc-xin viêm gan B đã có từ 1982, hiệu quả tới 95%. Nếu bạn chưa tiêm, hãy đi tiêm ngay — đặc biệt nếu bạn sinh sống ở Việt Nam.
- Kiểm soát cân nặng và đường huyết. Gan nhiễm mỡ có thể hồi phục hoàn toàn nếu bạn giảm 5-10% trọng lượng cơ thể và kiểm soát đường huyết. Tập thể dục 150 phút/tuần (đi bộ nhanh, chạy bộ) là đủ.
- Hạn chế đường và tinh bột tinh chế. Fructose (có trong nước ngọt, bánh kẹo, nước trái cây công nghiệp) là thủ phạm chính gây gan nhiễm mỡ — nó được chuyển hoá trực tiếp tại gan thành chất béo.
- Không tự ý uống thuốc bổ gan. Hầu hết “thuốc bổ gan” trên thị trường đều không có bằng chứng khoa học rõ ràng. Một số thảo dược (kava, comfrey) còn gây tổn thương gan.
- Thận trọng với paracetamol. Liều tối đa: 3 gram/ngày (6 viên 500mg). Không uống cùng rượu. Nếu bạn đau đầu dai dẳng, hãy đi khám thay vì tự uống thuốc.
- Uống cà phê (nếu bạn thích). Nhiều nghiên cứu cho thấy uống 2-3 tách cà phê mỗi ngày giảm nguy cơ xơ gan và ung thư gan tới 40%. Cơ chế: cà phê kích thích enzyme giải độc và giảm viêm gan.
- Xét nghiệm định kỳ. Xét nghiệm men gan (ALT, AST) mỗi năm một lần. Nếu men gan cao, cần làm thêm siêu âm gan và tầm soát viêm gan B, C. Người trên 40 tuổi có yếu tố nguy cơ nên siêu âm gan 6-12 tháng/lần.
Hiểu lầm thường gặp
“Gan yếu phải uống thuốc bổ gan” — Nếu gan của bạn thực sự yếu, uống thuốc còn làm nó yếu thêm vì gan phải chuyển hoá thuốc. Không có “thuốc bổ gan” nào thực sự hiệu quả ngoài việc loại bỏ nguyên nhân gây hại.
“Chỉ người nghiện rượu mới bị bệnh gan” — Hoàn toàn sai. Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) đang là nguyên nhân số một gây bệnh gan ở các nước phát triển, và nó liên quan đến lối sống, không phải rượu.
“Ăn gan động vật tốt cho gan” — Gan động vật rất giàu vitamin A và sắt, nhưng cũng chứa nhiều cholesterol và có thể tích tụ độc tố. Ăn vừa phải (1 lần/tuần) thì ổn, nhưng không phải “ăn gì bổ nấy”.
“Chỉ cần xét nghiệm men gan là đủ” — Men gan (AST/ALT) bình thường không đồng nghĩa với gan khoẻ. Gan nhiễm mỡ giai đoạn đầu có thể có men gan bình thường. Cần kết hợp siêu âm và các xét nghiệm chuyên sâu hơn khi có yếu tố nguy cơ.
Gan có thể chịu đựng nhiều hơn bạn tưởng, nhưng nó cũng có giới hạn. Bạn không cần làm gì to tát — chỉ cần bỏ một vài thói quen xấu và thêm một vài thói quen tốt. Gan sẽ tự làm phần còn lại.